Cofnij Strona główna IPM IDSS

Potrzeby informacyjne w zarządzaniu przedsiębiorstwem rolnym

Wersja PDF
 
Motto:
"If the terrain and the map do not agree, follow the terrain.", Swedish army manual

Spis treści
  1. Wstęp
  2. Odbiorcy informacji
  3. Klasyfikacja informacji
  4. Informacje potrzebne w produkcji roślinnej
  5. Literatura

Wstęp
Dotychczas ogólna efektywność nakładów materialnych w Polsce jest niższa niż w czołowych krajach UE, co wynika ze stosowania przestarzałych procesów technologicznych, braku dobrych praktyk produkcyjnych, braku fachowego marketingu oraz braku nowoczesnego systemu wsparcia rolnictwa ze strony polityki rolnej [Adamowicz 2005]. Osiąganie wysokiej jakości produktów w warunkach rozwoju zrównoważonego wymaga stosowania nowoczesnych metod zarządzania i korzystania z informacji w ilości daleko większej niż przed kilkoma dekadami, co mogą ułatwić technologie informatyczne.
Jakość decyzji podejmowanych przez kierownika przedsiębiorstwa (producenta rolnego) jest pochodną wielu czynników, wynika z cech charakteru, wiedzy i umiejętności zarządzającego. Ze względu na dynamikę procesów w przedsiębiorstwie i jego otoczeniu, wielką rolę odgrywają także źródła informacji. Powinny one zapewniać informacje kompletne, dokładne, aktualne i w przystępnej cenie.
Warunkiem odbioru informacji jest ich wartość, która zależy przede wszystkim od sposobu postrzegania informacji przez producenta rolnego. Na stosunek producenta do informacji rolniczych m.in. ma wpływ polityka państwa, kontekst socjalny (np. opinia innych producentów), osobisty (np. chęć dokształcenia się) oraz czas i sytuacja [Easdown i Starasts 2004]. Można przewidywać, iż wraz z rosnącą złożonością procesów produkcyjnych i zmiennością warunków produkcji w rolnictwie będzie także rosło zapotrzebowanie na informacje pochodzące ze spersonalizowanych systemów wspomagania decyzji [Jensen i inni 2000]. Wobec tego zwiększy się także akceptacja tych systemów i popyt na nie [Werner i inni 2000].
Odbiorcy informacji
Towarowa produkcja roślinna prowadzona jest w przedsiębiorstwach rolniczych, funkcjonujących w określonym otoczeniu przyrodniczym i ekonomicznym [Ziętara 2001]. Przedsiębiorstwa rolnicze (produkujące na potrzeby rynku w odróżnieniu od produkcji wyłącznie na potrzeby własne) stanowią w naszym kraju ok. połowę gospodarstw rolniczych. Ich funkcjonowanie ze względu na presję konkurencyjną różni się zasadniczo od funkcjonowania pozostałych gospodarstw rolnych. Przedsiębiorstwa muszą utrzymać się i przetrwać krytyczne okresy, co jest możliwe tylko przy sprawnym zarządzaniu, korzystnie harmonizującym ich funkcjonowanie z dynamiką otoczenia przyrodniczego i ekonomicznego.
Kategorie odbiorców innowacji
Rys.1. Kategorie odbiorców innowacji (na podstawie Lewisa 1998)
Rozwój przedsiębiorstw wymaga działań twórczych i innowacji. W świetle definicji innowacji stosowanie technologii informatycznych w zarządzaniu produkcją rolniczą ma charakter innowacyjny. Odbiorców nowej technologii można podzielić na pięć kategorii: innowatorzy, wcześni pionierzy, wczesna większość, późna większość i maruderzy (rys.1). W porównaniu z maruderami, innowatorzy są często młodsi, lepiej wykształceni i aktywnie poszukują informacji o nowościach. Należy więc oczekiwać, że głównie gospodarstwa prowadzone przez innowatorów będą chętnymi odbiorcami nowoczesnych systemów wspomagania decyzji [Lewis 1998].
Wzrost zaawansowania wspomagania decyzji
Rys.2. Wzrost zaawansowania wspomagania decyzji (na podstawie Lewisa 1998, uzupełnienie A.S.Zaliwski; oznaczenia: FMIS - system zarządczy gospodarstwa (ręczny lub informatyczny), IDSS - internetowy system wspomagania decyzji)
Jak wynika z badań ankietowych (560 ankiet) przeprowadzonych przez Lewisa [Lewis 1998] wśród rolników należących do Victorian Farmers Federation w Australii (pod uwagę brane były tylko przedsiębiorstwa rolnicze), powodzenie procesu wprowadzania informatycznych systemów zarządczych (FMIS - Farm Management Information System) w gospodarstwach rolnych jest uzależnione od wcześniejszych etapów: używania komputerowych programów do rachunkowości, a jeszcze wcześniej prowadzenia książki rachunkowej i zapisów księgowych. Np. wśród grupy rolników używających informatyczny system zarządczy lub program do rachunkowości ok. 90% prowadziło wcześniej księgowanie ręcznie. Zdolność obsługi komputera ma wyraźny wpływ na wprowadzenie informatycznego systemu zarządzania. Etapy rozwoju zaawansowania wspomagania decyzji w gospodarstwach rolnych wg Lewisa (z uzupełnieniem Autora) przedstawiono na rys.2. Ekstrapolując badania Lewisa (dotyczące systemów zarządczych w gospodarstwach rolnych - FMIS), można uważać, że powodzenie systemów wspomagania decyzji będzie większe u producentów rolnych mających już doświadczenie z wykorzystaniem technologii informatycznych.
Klasyfikacja informacji
Różnorodność informacji rolniczych niezbędnych do zarządzania przedsiębiorstwem skłania do ich uporządkowania. Można je podzielić na dwa zbiory biorąc pod uwagę obszar decyzyjny dotyczący urządzania przedsiębiorstwa i jego prowadzenia. Uwzględniając pochodzenie informacji można wyróżnić informacje pochodzące z przedsiębiorstwa (zbiór informacji wewnętrznych, np. rachunkowość, plan produkcji, karty pól, karty technologii) oraz spoza przedsiębiorstwa (zbiór informacji zewnętrznych, np. prognozy rynkowe). Informacje należą do otoczenia przyrodniczego lub ekonomicznego i można je usystematyzować wg dziedzin naukowych.
Trzy poziomy informacji rolniczych
Rys.3. Trzy poziomy informacji rolniczych (wg Zaliwski A., Hołaj J. 2002. System wspomagania decyzji w ochronie roślin udostępniony w Internecie. Inżynieria Rolnicza 2(35):341-350)
Dostęp do właściwych i aktualnych informacji jest warunkiem podejmowania trafnych decyzji na wszystkich poziomach zarządzania gospodarstwem. W nauce o zarządzaniu zwykle wymienia się trzy poziomy decyzyjne (podyktowane perspektywą czasową: strategiczny, taktyczny i operacyjny [Greenley 1989, Werner i inni 2000]), wg których można zhierarchizować informacje (rys.3). Strategia wiąże się z podejmowaniem decyzji na długi okres czasu i polega m.in. na ustaleniu pozycji przedsiębiorstwa na tle konkurencji, rozpoznaniu szans i zagrożeń. Taktyka określa sposób realizacji strategii, np. wybór kierunku i technologii produkcji. Działania operacyjne wiążą się z pracami bieżącymi (termin oprysku, wybór środka ochrony roślin). Wymagane zbiory informacji i ich charakter w wymienionych kategoriach znacznie się różnią. Najbardziej krytyczny poziom ze względu na krótki okres niezbędny do aktualizacji danych to poziom operacyjny.
Informacje potrzebne w produkcji roślinnej
Informacje rolnicze, jakie producent zarządzający produkcją roślinną potrzebuje, są bardzo różnorodne. Ogólnie dotyczą charakterystyki pól, technologii, danych eksploatacyjnych (pracy ludzkiej, maszyn, ciągników i zabudowań), danych pogodowych, cen, kosztów, wskaźników efektywności gospodarowania oraz wielu danych zewnętrznych, w tym danych i prognoz rynkowych, norm, regulacji prawnych itd. Potrzeby informacyjne producentów nie są takie same, zależą bowiem od celów, preferencji, posiadanej wiedzy, itd. Osiąganie maksymalnego w danych warunkach zysku nie jest tutaj jedynym wyznacznikiem, dużą rolę odgrywa również doświadczenie, stosunek do działań ryzykownych, etyka zawodowa czy potrzeby estetyczne [Harsh 1998].
Z analizy tematu przeprowadzonej w IUNG-PIB wynika, że do podstawowych informacji potrzebnych służbom doradczym i producentom rolnym w zakresie agrotechniczno-organizacyjno-ekonomicznym produkcji roślinnej należą:
  1. Możliwości działalności alternatywnej, zwłaszcza uprawy roślin alternatywnych (planowanie strategii):
    • warunki glebowo-klimatyczne gospodarstwa,
    • technologie upraw roślin alternatywnych,
    • potencjał plonotwórczy siedliska,
    • możliwości wykorzystania plonów (rynek zbytu).
  2. Termin siewu z uwzględnieniem agrotechniki uprawy i uwarunkowań środowiskowych:
    • poziom taktyczny: siew wiosenny lub jesienny,
    • poziom operacyjny: termin siewu.
  3. Terminy przeprowadzenia innych zabiegów, przy czym wszystkie zabiegi należy traktować specyficznie w odniesieniu do uprawy (np. pszenica ozima i jara, ziemniak, kukurydza).
  4. Informacje na temat zagrożeń patogenami i ochrony roślin w związku z ociepleniem klimatu:
    • ogólny opis patogena,
    • szkodliwość patogena,
    • zapobieganie,
    • sposób ochrony.
  5. Potencjalni odbiorcy o zasięgu:
    • lokalnym,
    • regionalnym,
    • krajowym.
  6. Terminy odbioru produktu:
    • w krótkim terminie po zbiorze,
    • w terminie wydłużonym, co wiąże się z dodatkowymi kosztami przechowywania.
  7. Przewidywana cena produktu w przyszłym roku.
  8. Prognozy na rynku rolnym na następne lata.
Do podstawowych informacji potrzebnych służbom doradczym i producentom rolnym w zakresie agrotechniczno-organizacyjno-systemowym produkcji roślinnej należą:
  1. Monitoring nalotu szkodników.
  2. Monitoring chorób grzybowych.
  3. Zalecenia dotyczące przeprowadzania analiz glebowych.
  4. Wiedza z zakresu agrotechniki, a szczególnie nawożenia i ochrony roślin w tym obowiązkowe badania osób i sprzętu.
  5. Wiedza z zakresu BHP i prawa pracy.
Literatura
  1. Adamowicz M. 2005. Zjawiska i procesy globalne a rozwój wsi i rolnictwa w Polsce. W: Wilkin J. [red] Polska wieś 2025. Wizja rozwoju. Str. 119-126. Fundusz Współpracy, Warszawa 2005. Dokument elektroniczny, PDF.
  2. Bernacki A. 2004. Informatyka w gospodarstwie rolniczym. Materiały konferencyjne, "Nowoczesne techniki informacyjne w nauce, edukacji i doradztwie dla wsi i rolnictwa", Brwinów - Warszawa, 16-18.09.2004. Dokument elektroniczny, DOC.
  3. Cupiał M. 2006. Potrzeby informacyjne gospodarstw rolnych Małopolski. Inżynieria Rolnicza 2(77):185-190. Dokument elektroniczny, PDF.
  4. Easdown W., Starasts A. 2004. Constructing useful information for farmers - the role of IT. New directions for a diverse planet: Proceedings of the 4th International Crop Science Congress. Electronic document, HTML, PDF.
  5. Greenley G.E. 1989. Strategic management. Prentice Hall International (UK) Ltd., a division of Simon and Schuster Inc. Hemel Hempstead, Hertfordshire, HP2 4RG, UK.
  6. Grudziński J. 2006. Technologie informacyjne w systemach doradczych zarządzania gospodarstwem rolnym. Inżynieria Rolnicza 5(80):207-213. PDF.
  7. Harsh S.B. 1998. Agricultural Information Systems: Current Applications and Future Prospects. Proc. First Asian Conference for Information Technology in Agriculture. Agricultural Information Technology in Asia and Oceania 1998. Electronic document, PDF.
  8. Jensen A.L., Boll P.S., Thysen I., Pathak B.K. 2000. Pl@nteInfo® - a web-based system for personalised decision support in crop management. Computers and Electronics in Agriculture, 25(2000):271-293.
  9. Lewis T. 1998. Evolution of farm management information systems. Computers and Electronics in Agriculture, 19(1998):233-248.
  10. Mavi H.S., Tupper G.J. 2004. Agrometeorology: Principles and Applications of Climate Studies in Agriculture. Food Products Press, New York, USA.
  11. Werner A., Bachinger J., Sodtke R., Roth R., Jarfe A., Zander P., Schuler J. 2000. Decision Support Systems in Crop Production on the Farm and Field Level. Pam. Puł. 120:511-535.
  12. Ziętara W. 2001. Zasób informacji niezbędnych do podejmowania decyzji w gospodarstwach i przedsiębiorstwach rolniczych. Pam. Puł.124:465-477.
Ostatnia modyfikacja 18.01.2007
Opracowali:
Zastrzeżenia prawne
Sugerowany sposób cytowania tej strony:
Zaliwski A.S., Hołaj J., Nieróbca A. 2007. Potrzeby informacyjne w zarządzaniu przedsiębiorstwem rolnym. System doradztwa w zakresie zrównoważonej produkcji roślinnej. IUNG-PIB Puławy.