Cofnij Strona główna IPM IDSS SWD w integrowanej produkcji roślinnej - spis treści Wybrane zagadnienia rolnictwa zrównoważonego
(uwaga: strona w opracowaniu)
 
Motto:
"Potrzeba jedzenia należy do podstawowych potrzeb człowieka, dlatego rolnictwo jest i pozostanie najbardziej powszechną i najważniejszą dziedziną działalności ludzkiej.", Saroja Raman

Spis treści

  1. Wprowadzenie
  2. Koncepcja rozwoju zrównoważonego
  3. Zasadnicze problemy rozwoju zrównoważonego
  4. Zagrożenia dla rozwoju zrównoważonego w XXI wieku
  5. Rolnictwo zrównoważone
  6. Kapitał: naturalny, ludzki, społeczny, fizyczny
  7. Skale przestrzenne
  8. Operacjonalizacja rolnictwa zrównoważonego
  9. Ocena zrównoważenia rolnictwa
  10. Zrównoważenie rolnictwa
  11. Literatura
Wprowadzenie
Przez cały wiek XIX i pierwsze dekady wieku XX kraje rozwinięte żyły kultem nowoczesności. Rosła wiara we wszechmoc nauki i techniki i ekscytacja perspektywami rozwoju bez granic. Nowe wynalazki i odkrycia niosły ze sobą wiele dobrego i technika dawała wrażenie bezpieczeństwa opartego na poczuciu wzrastających możliwości człowieka w podporządkowywaniu sobie sił natury [Krzysztofek 1992].
Ostatnie dekady są świadkami rosnącego przekonania, że rozwój gospodarczy osiągnął szczyt i już nie da się kontynuować przetwarzania przyrody na dotychczasową skalę bez ponoszenia konsekwencji. Zagrożenia i katastrofy ekologiczne występujące od drugiej połowy XX wieku (np. awaria reaktora atomowego w Czarnobylu, zniszczenia biosfery po Wojnie nad Zatoką Perską) ukazują, że wykreowane przez człowieka środowisko techniczne nie jest bezpieczne. Przeciwnicy rozwoju bez granic uważają nawet, że 75% nowych osiągnięć naukowych służy łagodzeniu skutków pozostałych 25% [Borkowski 2001]. W programach gospodarczych politycy częściej odwołują się do koncepcji zrównoważonego wzrostu niż do postępu techniki i rozwoju gospodarczego bez uwzględnienia kosztów ekologicznych.
Koncepcja rozwoju zrównoważonego
Zapowiedź koncepcji zrównoważenia (sustainability) można odnaleźć m.in. w zadaniach przyjętych przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody [IUCN] w 1969 r. Sam termin zrównoważony (sustainable) w sensie współczesnym został użyty po raz pierwszy w raporcie "Granice wzrostu" (Limits to Growth) Klubu Rzymskiego w marcu 1972 [Wikipedia (1)].
Zrównoważony rozwój był kluczowym tematem konferencji ONZ "Conference on the Human Environment" w Sztokholmie w czerwcu 1972, na której wypracowano wstępną definicję: zrównoważony rozwój jest możliwością osiągania wzrostu gospodarczego bez uszczerbku dla środowiska. Kolejnym krokiem milowym rozwoju koncepcji było przyjęcie Światowej Strategii Ochrony Przyrody (1980), na której zdefiniowano następujące cele ochrony przyrody [Radziejowski 2010]:

Józef Zegar [2009] podaje następującą definicję:

Rozwój zrównoważony zakłada harmonię pomnażania dóbr z możliwością odnowy ekosystemów. Wymaga to przestrzegania co najmniej czterech zasad:
  1. Intensywność użytkowania zasobów odnawialnych (gruntów, wody słodkiej, lasu, ryb, itd.) nie może przewyższać tempa ich odnowy.
  2. Zużycie zasobów nieodnawialnych (paliw kopalnych, rud metali, wód głębinowych, itd.) nie powinno przekraczać poziomu wynikającego z możliwości ich substytucji przez zasoby odnawialne oraz zwiększonej produktywności zasobów odnawialnych i nieodnawialnych.
  3. Zanieczyszczenia wnoszone do środowiska nie powinny przekraczać potencjału absorpcyjnego środowiska, czyli możliwości ich wchłonięcia, przetworzenia lub unieszkodliwienia przez środowisko.
  4. Wnoszenie substancji do środowiska musi być zgodne w czasie z naturalnymi procesami w środowisku.
Definicja przedstawiona przez Komisję Brundtland (1987) brzmi następująco:
Rozwój zrównoważony to taki sposób zaspokajania potrzeb współczesnego pokolenia, który nie ogranicza możliwości zaspokojenia potrzeb przez przyszłe generacje.
Jest ona co prawda bardzo ogólna, ale otwarta na wszelkie nowe treści [Kiełczewski 2009].
Na podstawie podanej definicji Kiełczewski [2009] wysnuwa dwa główne cele zrównoważonego rozwoju:
W zasadzie sprawiedliwości międzypokoleniowej nie chodzi o rezygnację z wykorzystywania środowiska na rzecz przyszłych pokoleń, ale o racjonalne gospodarowanie zasobami przyrodniczymi [Rakoczy 2009].
Zasadnicze problemy rozwoju zrównoważonego
Podstawowym problemem zrównoważonego rozwoju jest ochrona trudno odnawialnych lub nieodnawialnych zasobów przyrodniczych (kapitału naturalnego). Ich wykorzystywanie powinno uwzględniać ewentualne potrzeby przyszłych pokoleń. Należy się kierować zasadą racjonalności i poszukiwać rozwiązań pozwolających na zastąpienie nieodnawialnych lub trudno odnawialnych zasobów kapitału naturalnego innymi środkami. Dotyczy to przede wszystkim zasobów służących pozyskiwaniu energii [Rakoczy 2009].
Zasadniczymi problemami zrównoważonego rozwoju są [Kiełczewski 2009]:
Stosowanie słabej zasady trwałości może prowadzić do uszczuplania zasobów kapitału naturalnego (degradacji środowiska), bowiem przyroda nie jest w pełni substytucyjna. Natomiast konsekwentne stosowanie mocnej zasady trwałości może nie być wykonalne, dlatego często stosowany jest kompromis - "droga złotego środka". Jak widać z powyższego, problemy zrównoważonego rozwoju są nie tylko problemami optymalizacyjnymi, ale także wielokryterialnymi.
Dużym utrudnieniem jest brak metod pozwalających precyzyjnie (lub nawet z niewielkim błędem) szacować wielkość strat środowiskowych, a niedostateczna wiedza o oddziaływaniach w środowisku utrudnia ich opracowanie. Dotychczasowe doświadczenia dowodzą, że istnieje wiele niejednoznacznych zależności między wykorzystaniem zasobów przyrodniczych a zanieczyszczaniem środowiska. Niektóre oddziaływania przenoszą się poprzez łańcuchy ekologiczne (łańcuchy żywnościowe, obiegi pierwiastków i substancji w przyrodzie) a inne kumulują się w sposób bardzo złożony. Efekty wielu oddziaływań nie są dotychczas rozpoznane. Brak wyceny wartości przyrody, jak się okazuje, jest główną przyczyną widocznej degradacji ekosystemów i utraty różnorodności biologicznej. [Zielińska 2009].
Zagrożenia dla rozwoju zrównoważonego w XXI wieku
Świat wkroczył w wiek XXI bez dominującego mocarstwa. Znaczenie militarnych sojuszy uległo zmniejszeniu i zaczynają dominować ekonomiczne priorytety. W ten sposób geopolitykę zastąpiła geoekonomia - konkurencja bloków handlowych [Borkowski 2001]. Klasyczny kapitalizm panował do lat osiemdziesiątych XX w. Zmiany nastąpiły bardzo szybko w ciągu dwóch dekad. Obecny ład światowy, w którym państwa demokratyczne tracą suwerenność na rzecz międzynarodowych korporacji finansowych, nazwano turbokapitalizmem [Luttwak 2000]. Turbokapitalizm to kapitalizm z turboładowaniem, cechujący się deregulacją, prywatyzacją, liberalizacją handlu, zmianami technologicznymi i globalizacją [Adamski 2000]. Korporacje międzynarodowe kontrolują obecnie więcej niż jedną trzecią globalnych zasobów (surowców, energii, informacji, środków produkcji i dystrybucji). Skutki naruszania przez nie prawa pracy są odczuwane przez dziesiątki tysięcy pracowników. Korporacje międzynarodowe dysponują także olbrzymimi środkami na badania i przy ustalaniu programów badawczych kierują się wyłącznie perspektywą zysku [Borkowski 2001].
Procesy globalizacji wymuszają przyjmowanie wzorców kulturowych z zewnątrz przez państwa biedniejsze. Modernizacja oznacza najczęściej skopiowanie wzorców cywilizacyjnych państw najbardziej rozwiniętych. Niektórzy analitycy ostrzegają, że nieustanny rozwój techniki zwiększy polaryzację społeczeństw pod względem dóbr materialnych, powodując jednocześnie wzrost bezrobocia. W naszym wieku bowiem 20% populacji zdolnej do pracy może utrzymać rozwój gospodarczy świata na dotychczasowym poziomie [Adamski 2000, Borkowski 2001].
Rolnictwo zrównoważone
Idea rozwoju zrównoważonego odnosi się również do rolnictwa, jako jednego z sektorów działalności gospodarczej. Tym niemniej koncepcja zrównoważonego rolnictwa krystalizuje się nieco później, zapewne z uwagi na jego specyfikę. Dla rozwoju tej koncepcji ważnym etapem był Raport Brundtlanda (1987) oraz Konferencja Narodów Zjednoczonych "Środowisko i Rozwój" w Rio de Janeiro w 1992 r. [Raman 2006].
Koncepcja rozwoju zrównoważonego w przypadku rolnictwa jest specyficzna [Raman 2006, Zegar 2009] bowiem rolnictwo: Ze względu na tę wielowymiarowość koncepcja rolnictwa zrównoważonego ma charakter wyraźnie kontekstowy, zależny od warunków lokalnych, np. od systemu uprawy (uprawa hydroponiczna, pod osłonami, uprzemysłowiona intensywna i ekstensywna, bez-nakładowa (wyjaławiająca glebę - spotykana zwłaszcza w biednych regionach świata), itd. System uprawy jest zdeterminowany czynnikami, które można zaliczyć do jednej z czterech kategorii:

Rys.1 Rolnictwo zrównoważone

Rys.1. Rolnictwo zrównoważone. Źródło: na podstawie [Raman 2006], str. 33.

Cechy rolnictwa zrównoważonego są następujące (rys.1):
Za Faberem [2001] można podane cechy ująć w następującej krótkiej definicji:
Rolnictwo zrównoważone realizuje równocześnie i harmonijnie cele produkcyjne, ekonomiczne, ekologiczne i społeczne.
Kapitał: naturalny, ludzki, społeczny, fizyczny
Wg Wikipedii [Wikipedia (2)] kapitał jest pojęciem z dziedziny ekonomii i finansów:
Kapitał oznacza dobra (bogactwa, środki, aktywa) finansowe, szczególnie, gdy służą one rozpoczęciu lub kontynuacji działalności gospodarczej. Jest jednym ze środków wytwórczych, obok: pracy, przedsiębiorczości i ziemi, które są potrzebne do rozpoczęcia produkcji.
Pojęcie kapitał naturalny używane jest w celu podkreślenia, że zasoby i walory środowiska mają znaczenie ekonomiczne [Kiełczewski 2009]:
Kapitał naturalny obejmuje wszelkie zasoby i walory środowiska przyrodniczego niezbędne do funkcjonowania ludzkiej gospodarki, a także relacje między procesami i systemami przyrodniczymi podtrzymujące funkcjonowanie środowiska i warunkujące jego trwałe wykorzystanie.
Definicję brzmiącą nieco inaczej formuuje Saroja Raman 2006:
Otaczająca nas biosfera jest cienką warstwą gleby, wody i powietrza (ok. 20 km grubości) otaczającą glob ziemski, w której koncentruje się całe życie na kuli ziemskiej. Biosfera udostępnia wszystkie środki potrzebne człowiekowi do życia: tlen, wodę, pożywienie, energię i surowce. Wszystkie zasoby Ziemi, na które składają się ziemia, woda, atmosfera, minerały, paliwa, flora, fauna i mikroorganizmy stanowią kapitał naturalny. Kapitał ten generuje cały wachlarz dóbr i usług:
Kapitał ludzki oznacza ogólnie poziom wykształcenia, wiedzę, umiejętności, zdrowie psychiczne, fizyczne i duchowe, system wartości oraz wspomagające je instytucje i infrastruktura [Raman 2006].
Kapitał społeczny jest pojęciem odnoszącym się do sił spajających społeczeństwo, które stymulują postęp gospodarczy i dobre samopoczucie społeczeństwa, takich jak stabilność polityczna, bezpieczeństwo, wartości rodzinne, zaufanie międzyosobowe i współpraca. Wchodzą tu następujące cztery składniki: zaufanie, normy i sankcje, wzajemność oraz powiązania [Raman 2006]. Wg Roberta Putnama kapitał społeczny są to cechy organizacji społeczeństwa ułatwiające skoordynowane działania i zwiększające sprawność społeczeństwa. "Tak jak i inne postaci kapitału, kapitał społeczny jest produktywny, umożliwia bowiem osiągnięcie pewnych celów, których nie dałoby się osiągnąć, gdyby go zabrakło. Np. grupa, której członkowie wykazują, że są godni zaufania i ufają innym będzie w stanie osiągnąć znacznie więcej niż porównywalna grupa, w której brak jest zaufania" [Wikipedia (3)].
Kapitał fizyczny stanowi dobra materialne (maszyny, urządzenia, środki transportu, wyposażenie) i niematerialne (patenty, licencje, znak firmowy, reputacja przedsiębiorstwa), wykorzystywane w procesach produkcji a także zasoby pieniężne przedsiębiorstwa [Raman 2006].
Skale przestrzenne
Systemy rolnicze dla potrzeb analizy zrównoważenia można definiować w skalach o różnej szczegółowości, poczynając od skali ekosystemu globalnego, przez ekosystem kraju, regionu, pojedynczego gospodarstwa, pola, ale także zlewni, dorzecza, itd. Skalę dobiera się do potrzeb analizy. Np. Faber [2010] charakteryzuje stopień zrównoważenia rolnictwa na terenie Polski w przekroju gmin, powiatów i województw.

Rys.2 Skale analizyrolnictwa zrównoważonego

Rys.2. Różne skale przestrzenne analizy rolnictwa zrównoważonego. W analizie systemowej od skali zależy, jakie elementy, podsystemy i relacje będą uwzględniane w analizowanym systemie (elementy otoczenia pominięto). Źródło: rysunek zamieszczony w [Raman 2006], na str. 42 wykorzystano jako źródło inspiracji.

Analizy można prowadzić w różnych skalach. Np. poziom krajowy może służyć do porównań z innymi krajami w tym samym przedziale czasowym lub do śledzenia zmian na przestrzeni czasu. Przykładowo, Harkot, Lipińska i Wyłupek [2011] stwierdzają, że w woj. lubelskim w latach 1996-2002 powierzchnia użytków rolnych (UR) zmniejszyła się o 5%. Jako przyczynę ubytku podają m.in. zmianę przeznaczenia gruntów, głównie na działki rekreacyjne, budowę dróg i innych obiektów. W latach 2002-2009 notuje się natomiast wzrost powierzchni UR o ok. 3,6%. Kopiński i Krasowicz [2010] konstatują, że prawdopodobną przyczyną tego wzrostu było wprowadzenie płatności bezpośrednich w ramach funkcjonującej Wspólnej Polityki Rolnej.
Wybrany obszar można także analizować w różnej skali, porównując elementy obszaru, np. przeprowadzić analizę kraju w ujęciu regionalnym. Do oceny potencjału produkcyjnego siedliska w skali gminy stosowany jest np. wskaźnik waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej (WRPP), stosowany w Polsce od lat 70. ubiegłego wieku [Strzemski 1972, Witek 1981, Witek 1993]. Wskaźnik WRPP jest złożonym wskaźnikiem biorącym pod uwagę statyczne wskaźniki oceny poszczególnych elementów siedliska, takie jak: jakość i przydatność gleb, wilgotność gleb, rzeźba terenu oraz agroklimat. Waloryzację warunków przyrodniczych opracowano na podstawie ilościowych zależności pomiędzy plonem a jakością siedliska i klimatem [Górski i Koter 1977]. Wycenę warunków glebowo-przyrodniczych opracowaną metodami analizy statystycznej zagregowano do poziomu gmin, obliczając wskaźnik WRPP.
Po zmianie struktury podziału terytorialnego w dniu 1.01.1999 (z 49 województw na 16) korzystanie z tych opracowań stało się utrudnione. Ponadto wprowadzane ciągle zmiany w strukturze gmin powodują ich pogłębiającą się dezaktualizację. Jednakże wypracowane wtedy metody i dane zostały częściowo przeniesione przez zespół badawczy IUNG do systemu cyfrowego [Zaliwski 2000a, Zaliwski 2000b].
Wartość wskaźnika WRPP zawiera się w przedziale od 31 pkt. dla siedlisk o najniższej przydatności dla rolnictwa do 120 pkt. dla siedlisk najlepszych. Obecnie, dysponując numerycznymi warstwami informacji charakteryzującymi poszczególne cechy siedliska można przeprowadzać obliczenia wskaźnika waloryzacji dla dowolnych obszarów - obrębu geodezyjnego, zlewni, regionów funkcjonalnych itd., przedstawiając je na mapach numerycznych. Stuczyński wraz z zespołem [Stuczyński i inni 2007] przeprowadzili np. analizę zróżnicowania warunków produkcji rolniczej w Polsce w skali gmin. Wykorzystując wskaźnik WRPP jako miarę potencjału produkcyjnego siedliska stwierdzili, że największe ograniczenia w rozwoju produkcji roślinnej (WRPP poniżej 52 pkt.) występują na terenach górskich, co wiąże się przede wszystkim z ukształtowaniem terenu. Na terenach nizinnych ograniczenia wynikają z małej pojemności wodnej lub niskiej naturalnej zasobności gleb w składniki pokarmowe. Podają oni, że średnia wartość wskaźnika WRPP dla Polski wynosi 66,6 pkt. Najniższym wskaźnikiem WRPP 55 pkt. charakteryzuje się województwo podlaskie, a najwyższym opolskie 81,6 pkt.
Operacjonalizacja rolnictwa zrównoważonego
Operacjonalizacja jest terminem stosowanym w zarządzaniu rozwojem. Oznacza przejście od założeń strategii (poziom ogólny i planistyczny) do działań operacyjnych (poziom szczegółowy i wdrożeniowy).
Skala gminy
Rozwój zrównoważony na poziomie szczegółowym i wdrożeniowym jest rozwojem lokalnym (gmian, powiat). W aktualnych uwarunkowaniach prawnych najważniejsze zadania z zakresu rozwoju lokalnego przypadają gminie, jako podstawowej jednostce samorządu terytorialnego [Kożuch 2011]. Władze samorządowe powinny koordynować działalność podmiotów gospodarczych w sposób korzystny dla całego lokalnego systemu społeczno-gospodarczego. Podstawowymi instrumentami rozwoju będącymi do dyspozycji samorządu lokalnego są: Duże znaczenie dla kreowania rozwoju lokalnego, oprócz władz lokalnych, mają lokalni pracodawcy, fundacje i stowarzyszenia, lokalne agencje rządowe, a także ośrodki innowacji i przedsiębiorczości tworzone m.in. przez władze samorządowe. Dla rolnictwa zrównoważonego najważniejsze są przedsiębiorstwa rolnicze, tutaj bowiem odbywa się produkcja rolnicza i jest to najniższy poziom podejmowania decyzji.
Skala gospodarstwa
Ochrona kapitału naturalnego
Zarządzanie przestrzenią rolniczą
Jakość gleby
Zarządzanie wodą
Różnorodność biologiczna
Zarządzanie energią
Ocena zrównoważenia rolnictwa
Zrównoważenie rolnictwa
Literatura
  1. Adams W.M. 2006. The Future of Sustainability: Re-thinking Environment and Development in the Twenty-first Century. Report of the IUCN Renowned Thinkers Meeting, 29-31 Jan. 2006. PDF.
  2. Adamski S.J. 2000. Turbokapitalizm - szanse i zagrożenia. Pieniądze i Więź, 3(8): 124-149.
  3. Baum R. 2007. Podejście systemowe w zarządzaniu jako instrument zrównoważonego rozwoju gospodarstw rolnych. Problemy Inżynierii Rolniczej nr 2/2007: 43-50.
  4. Bohlen P.J., House G. 2009. Sustainable agroecosystem management: integrating ecology, economics, and society. CRC Press, Taylor & Francis Group, Boca Raton FL - New York - Abingdon UK, 301 pp. ISBN-13: 978-1-4200-5214-5.
  5. Borkowski R. 2001. Cywilizacja technika ekologia. Wybrane problemy rozwoju cywilizacyjnego u progu XXI wieku. Uczelniane Wydawnictwa naukowo-Dydaktyczne, Kraków. PDF.
  6. Czarski E. (red.) 2011. Wskaźniki zrównoważonego rozwoju Polski. US w Katowicach, Krakowie, Szczecinie, GUS. Katowice. ISBN 978-83-89641-04-5. PDF.
  7. Czyżewski A., Henisz-Matuszczak A. 2005. Makroekonomiczne uwarunkowania rolnictwa industrialnego i społecznie zrównoważonego. Refleksje na temat sprzężeń regulacyjnych i realnych. W: Zegar J.S. (red.). Koncepcja badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym. Raporty Programu Wieloletniego 2005-2009, 11: 53-71. IERiGŻ-PIB, Warszawa. ISBN 83-89666-24-3.
  8. Dobrzańska B.M. 2009. Wskaźniki zrównoważonego rozwoju. W: Skup M. (red.) Zrównoważony rozwój - aspekty rozwoju społeczności lokalnych. Fundacja Forum Inicjatyw Rozwojowych. Białystok. ISBN 978-83-929825-0-0.
  9. Faber A. 2001. Bioróżnorodność w krajobrazie rolniczym Polski. Biul. Inform. IUNG, Puławy, 15: 4-9.
  10. Faber A., Pudełko R., Filipiak K., Borzęcka-Walker M., Borek R., Jadczyszyn J., Kozyra J., Mizak K., Świtaj Ł. 2010. Ocena stopnia zrównoważenia rolnictwa w Polsce w różnych skalach przestrzennych. Studia i Raporty IUNG-PIB 20: 9-27. PDF.
  11. Feledyn-Szewczyk B. 2007. Opis modelu RISE do oceny stopnia zrównoważenia gospodarstw. Studia i Raporty IUNG-PIB 5: 141-156. PDF.
  12. Feledyn-Szewczyk B. 2010. Model RISE jako narzędzie oceny i optymalizacji stopnia zrównoważenia produkcji rolnej na poziomie gospodarstwa. Studia i Raporty IUNG-PIB 20: 29-38. PDF.
  13. Feledyn-Szewczyk B., Kopiński J. 2010. Ocena stopnia zrównoważenia wybranych gospodarstw za pomocą modelu RISE. Fragm. Agron. 27(4):34-38. PDF.
  14. Górski T., Koter M. 1977. Bonitacja agroklimatu Polski (w skali 10-punktowej). Mapa w skali 1:1000 000. IUNG Puławy, Wyd. Geologiczne.
  15. Gruda M. 2005. Wycena usług środowiskowych świadczonych przez rolnictwo. W: Zegar J.S. (red.). Koncepcja badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym. Raporty Programu Wieloletniego 2005-2009, 11: 72-86. IERiGŻ-PIB, Warszawa. ISBN 83-89666-24-3.
  16. Harkot W., Lipińska H., Wyłupek T. 2011. Kierunki zmian użytkowania ziemi na tle naturalnych warunków rolniczej przestrzeni produkcyjnej Lubelszczyzny. Acta Sci. Pol., Administratio Locorum 10(1) 2011, 5-16.
  17. Kiełczewski D. 2009. Rozwój zrównoważony w skali regionalnej. Środowisko przyrodnicze - czynnik czy bariera rozwoju? W: Skup M. (red.) Zrównoważony rozwój - aspekty rozwoju społeczności lokalnych. Fundacja Forum Inicjatyw Rozwojowych. Białystok. ISBN 978-83-929825-0-0.
  18. Kopiński J., Krasowicz S. 2010. Regionalne zróżnicowanie warunków produkcji rolniczej w Polsce. Studia i Raporty IUNG-PIB 20: 9-29. PDF.
  19. Kożuch A. 2011. Rola samorządu terytorialnego we wspieraniu rozwoju lokalnego. W: Kożuch A., Noworól A. (red.). Instrumenty zarządzania rozwojem w przedsiębiorczych gminach. Instytut Spraw Publicznych UJ, Kraków. ISBN: 978-83-931253-4-0.
  20. Krasowicz S. 2005. Cechy rolnictwa zrównoważonego. W: Zegar J.S. (red.). Koncepcja badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym. Raporty Programu Wieloletniego 2005-2009, 11: 23-39. IERiGŻ-PIB, Warszawa. ISBN 83-89666-24-3.
  21. Krasowicz S. 2008. Relacje człowiek - środowisko przyrodnicze w aspekcie zrównowazonego rozwoju. Problemy Inżynierii Rolniczej nr 1/2008: 21-27.
  22. Krzysztofek K. 1992. Cywilizacja - interpretacje i spory. Transformacje 1-2: 25-33. DOC.
  23. Luttwak E. 2000. Turbokapitalizm. Zwyciężcy i przegrani światowej gospodarki. Wrocław, Wyd. Dolnośląskie, ISBN 83-7023-768-1.
  24. Matuszczak A. 2009. Koncepcja zrównoważonego rozwoju w obszarze ekonomicznym, środowiskowym i społecznym. Roczniki Ekonomiczne Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy, 2:125-142. PDF.
  25. Niezgoda D. 2005. Funkcje gospodarstwa rolniczego i jego złożoność. W: Zegar J.S. (red.). Koncepcja badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym. Raporty Programu Wieloletniego 2005-2009, 11: 40-52. IERiGŻ-PIB, Warszawa. ISBN 83-89666-24-3.
  26. Parysek J. 2001. Podstawy gospodarki lokalnej. Wyd. UAM, Poznań: 213 -228.
  27. Pawlak J. 2008. Zrównoważony rozwój rolnictwa rola mechanizacji. Problemy Inżynierii Rolniczej 1: 13-19.
  28. Poczta W. 2010. Przemiany w rolnictwie. W: Wilkin J., Nurzyńska I. (red.). Raport o stanie wsi. Polska wieś 2010. Wyd. Scholar, Warszawa, s. 9-43. ss. 208. ISBN: 978-83-7383-456-9.
  29. Poskrobko B., Poskrobko T., Skiba K. 2007. Ochrona biosfery. PWE, Warszawa.
  30. Radziejowski J. 2010. Obszary chronione jako forma zarządzania różnorodnością biologiczną. Wszechnica Polska Szkoła Wyższa TWP w Warszawie.
  31. Rakoczy B. 2009. Zasada zrównoważonego rozwoju w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W: Poskrobko B. (red). Wpływ idei zrównoważonego rozwoju na politykę państwa i regionów. Tom I - Problemy ogólnopaństwowe i sektorowe. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Białymstoku, Białystok, 2009.
  32. Raman S. 2006. Agricultural Sustainability: Principles, Processes, And Prospects. Food Products Press, An Imprint of The Haworth Press, New York - London - Oxford, 474 pp. ISBN-10: 1-56022-311-1.
  33. Staniszewska M. 2005. Rolnictwo zrównoważone a rozwój polskiego rolnictwa i wsi. W: Zegar J.S. (red.). Koncepcja badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym. Raporty Programu Wieloletniego 2005-2009, 11: 87-104. IERiGŻ-PIB, Warszawa. ISBN 83-89666-24-3.
  34. Strzemski M. 1972. Przyrodniczo-rolnicza bonitacja gruntów ornych. IUNG Puławy.
  35. Stuczyński T., Kozyra J., Łopatka A., Siebielec G., Jadczyszyn J., Koza P., Doroszewski A., Wawer R., Nowocień E. 2007. Przyrodnicze uwarunkowania produkcji rolniczej w Polsce. Studia i Raporty IUNG-PIB 7: 77-115. PDF.
  36. United Nations. 1987. Report of the World Commission on Environment and Development. General Assembly Resolution 42/187, 11.12.1987. HTML.
  37. Warren J., Lawson C., Belcher K. 2008. The Agri-Environment. Cambridge University Press, Cambridge, UK, 224 pp. ISBN: 978-0-521-84965-4.
  38. Wawer R., Nowocień E. 2007. Aktualne zagrożenie erozją gleb w Polsce. W: Sprawdzenie przydatności wskaźników do oceny zrównoważonego gospodarowania zasobami środowiska rolniczego w wybranych gospodarstwach, gminach i województwach. Studia i Raporty IUNG-PIB 5: 157-168. PDF.
  39. Wikipedia (1). 2012. Sustainable development. Entry in Wikipedia. HTML.
  40. Wikipedia (2). 2012. Kapitał. Hasło w Wikipedii. HTML.
  41. Wikipedia (3). 2012. Kapitał społeczny. Hasło w Wikipedii. HTML.
  42. Witek T. (red.). 1981. Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej Polski według gmin. Wyd. IUNG Puławy A-40.
  43. Witek T. (red.). 1993. Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej Polski według gmin. Suplement. Wyd. IUNG Puławy A-57.
  44. Wójcicki Z. 2007. Rozwój rolnictwa zrównoważonego i precyzyjnego. Problemy Inżynierii Rolniczej 1: 5-12.
  45. Zaliwski A.S. 2000a. System Informacji o Rolniczej Przestrzeni Produkcyjnej w Polsce. IUNG Puławy. HTML.
  46. Zaliwski A.S. 2000b. Zintegrowany system informacji o rolniczej przestrzeni produkcyjnej Polski (ZSI RPP). IUNG Puławy. HTML.
  47. Zaliwski A., Hołaj J. 2003. Rozwój społeczeństwa informacyjnego na obszarach wiejskich. Pam. Puł. 132: 419-428. PDF.
  48. Zegar J.S. 2005. Koncepcja badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym. W: Zegar J.S. (red.). Koncepcja badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym. Raporty Programu Wieloletniego 2005-2009, 11: 7-21. IERiGŻ-PIB, Warszawa. ISBN 83-89666-24-3.
  49. Zegar J.S. 2009. Koncepcja badań nad rolnictwem społecznie zrównoważonym. Raport końcowy. Synteza i rekomendacje. Raporty Programu Wieloletniego 2005-2009, 175, s. 102. IERiGŻ-PIB, Warszawa. ISBN 978-83-7658-082-1.
  50. Zielińska A. 2011. Zastosowanie metody wyceny ekonomicznej dla obszarów przyrodniczo cennych. W: Kryk B. (red.). Trendy i wyzwania zrównoważonego rozwoju. Uniwersytet Szczeciński, Szczecin. ISBN 978-83-7518-341-2. PDF.
Ostatnia modyfikacja 22.01.2014
Opracował Andrzej S. Zaliwski
Zastrzeżenia prawne